Σ.Σ.Ε

Η συλλογική αυτονομία αποτελεί κεντρικό συστατικό στοιχείο της δράσης των συνδικαλιστικών οργανώσεων και κατ’ επέκταση της συνδικαλιστικής ελευθερίας. Ως συλλογική αυτονομία νοείται το δικαίωμα των εκπροσώπων των εργαζομένων και των εργοδοτών να καθορίζουν από κοινού, ελεύθεροι από επεμβάσεις τρίτων και ιδιαίτερα της κρατικής εξουσίας, κάθε θέμα που συνδέεται με τη διαχείριση εν γένει των συμφερόντων της εργασίας, είτε αυτό αφορά τις ατομικές εργασιακές σχέσεις, είτε τις συλλογικές. Με την συνταγματική κατοχύρωση της συνδικαλιστικής ελευθερίας (άρθρο 23 παρ. 1 Συντάγματος), κατοχυρώνεται συγχρόνως, μεταξύ άλλων, και το δικαίωμα των συνδικαλιστικών οργανώσεων για ελεύθερες συλλογικές διαπραγματεύσεις και το δικαίωμα για σύναψη συλλογικών συμβάσεων εργασίας. Τα δύο αυτά δικαιώματα συνθέτουν τη συλλογική αυτονομία και μαζί με το δικαίωμα της απεργίας αποτελούν τα δύο σπουδαιότερα μέσα συλλογικής συνδικαλιστικής δράσης.

Συλλογικές συμβάσεις εργασίας (ΣΣΕ) είναι οι έγγραφες συμφωνίες μεταξύ, των συνδικαλιστικών οργανώσεων εργαζομένων και εργοδοτών ή μεταξύ συνδικαλιστικής οργάνωσης εργαζομένων και εργοδότη, οι οποίες καθορίζουν με κανονιστική ισχύ (δηλαδή ισχύ νόμου) και ευνοϊκότερα από το επίπεδο προστασίας της νομοθεσίας, τις αμοιβές και τους όρους εργασίας, όπως και τις μεταξύ των συμβαλλομένων μερών αμοιβαίες υποχρεώσεις για το πεδίο κάλυψής τους. Με τις ΣΣΕ εξομοιώνονται και οι διαιτητικές αποφάσεις (ΔΑ). Τα είδη ΣΣΕ  είναι:

Ø  η Εθνική Γενική ΣΣΕ,

Ø  οι Κλαδικές ΣΣΕ (εθνικές και τοπικές),

Ø  οι Ομοιεπαγγελματικές ΣΣΕ (εθνικές και τοπικές), και

Ø  οι Επιχειρησιακές ΣΣΕ.

Οι όροι και η διαδικασία σύναψης ΣΣΕ, όπως και η προσφυγή στον Οργανισμό Μεσολάβησης και Διαιτησίας (ΟΜΕΔ), διέπονται από τον κεντρικό νόμο 1876/1990, ο οποίος ήταν αποτέλεσμα της πρώτης «Κοινωνικής Συμφωνίας» που επιτεύχθηκε, με ομοφωνία όλων των κομμάτων της Βουλής των Ελλήνων και με την προηγούμενη, μετά τη διενέργεια κοινωνικού διαλόγου, συμφωνία των κορυφαίων οργανώσεων εργοδοτών και εργαζομένων.

Με το ν. 1876/1990 αναγνωρίσθηκε ως βασικό μέσο ρύθμισης του κατώτατου μισθού και των ελάχιστων προστατευτικών όρων εργασίας με καθολική ισχύ για το σύνολο των εργαζομένων της Ελλάδας, η Εθνική Γενική ΣΣΕ,  ρυθμίσθηκαν τα είδη των ΣΣΕ και θεμελιώθηκαν οι βασικές αρχές και διαδικασίες που διέπουν τις ΣΣΕ, όπως η κανονιστική τους ισχύς, η διάρκειά της ισχύος τους και η παράτασή της σε περίπτωση λήξης και μέχρι την υπογραφή των επόμενων ΣΣΕ,  η αρχή της ευνοϊκότερης ρύθμισης, η επέκταση, υπό προϋποθέσεις  της ισχύος των κλαδικών και των ομοιοεπαγγελματικών ΣΣΕ στο σύνολο των εργαζομένων που καλύπτουν, οι όροι προσφυγής στη μεσολάβηση και τη μονομερή προσφυγή στη διαιτησία του ΟΜΕΔ σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων.

Οι διατάξεις του Ν. 1876/1990 αφορούν όλους τους εργαζόμενους της χώρας με σχέση εξαρτημένης εργασίας ιδιωτικού δικαίου σε ημεδαπό ή αλλοδαπό εργοδότη, επιχείρηση, εκμετάλλευση ή υπηρεσία δημοσίου ή ιδιωτικού τομέα, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται οι εργαζόμενοι στη γεωργία, κτηνοτροφία και συναφείς εργασίες, καθώς και οι κατ’οίκον εργαζόμενοι. Εφαρμόζεται επίσης στους εργαζόμενους που αν και δεν συνδέονται με σχέση εξαρτημένης εργασίας, παρέχουν εργασία υπό συνθήκες εξάρτησης και εμφανίζουν ανάγκη προστασίας αντίστοιχη με αυτήν των εργαζομένων.

Ο Ν. 1876/1990 υπέστη ουσιώδεις τροποποιήσεις ιδίως από το 2010 και μετά, κατά τη λεγόμενη «μνημονιακή περίοδο», όπου επιβλήθηκαν σημαντικοί περιορισμοί στο ρυθμιστικό πλαίσιο και τις αρχές που διέπουν τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και τις ΣΣΕ. Για την κατάργηση των περιορισμών αυτών, η ΓΣΕΕ αγωνίστηκε με κάθε μέσο σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο καταφέρνοντας την αναγνώριση του αντισυνταγματικού και παράνομου χαρακτήρα τους και την πίεση για την αποκατάσταση της προστασίας από το νόμο του πλαισίου των ΣΣΕ, η οποία ξεκίνησε σταδιακά, όχι όμως με πληρότητα, από το 2019. Καθοριστικό στην προσπάθεια αυτή ως προς την αναγνώριση του θεσμικού ρόλου των συνδικαλιστικών οργανώσεων, της Εθνικής Γενικής ΣΣΕ, των προστατευτικών αρχών που διέπουν τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και τη συνταγματικότητα του δικαιώματος μονομερούς προσφυγής στη διαιτησία του ΟΜΕΔ, ήταν η ομόφωνη απόφαση αρ. 25/2004 της πλήρους Ολομέλειας του Αρείου Πάγου, η  απόφαση 2307/2014 της Ολομέλειας του  Συμβουλίου  της Επικρατείας και οι αποφάσεις των ελεγκτικών οργάνων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Τον Νοέμβριο του 2025, στο πλαίσιο των μέτρων συμμόρφωσης με την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την κάλυψη των εργαζομένων κατά 80% από ΣΣΕ, επετεύχθη η Κοινωνική Συμφωνία μεταξύ της ΓΣΕΕ, των εργοδοτικών οργανώσεων και της Κυβέρνησης για τη λήψη νομοθετικών μέτρων επίτευξης της υποχρέωσης αυτής. Με την υπογραφή της Συμφωνίας αυτής, η ΓΣΕΕ διεκδίκησε και πέτυχε τη θωράκιση της διαδικασίας των συλλογικών διαπραγματεύσεων για την κάλυψη των εργαζομένων από ΣΣΕ και της αρχής της ευνοϊκότερης ρύθμισης, μέσα από την αποκατάσταση της μετενέργειας των ΣΣΕ στους ατομικούς όρους εργασίας μετά τη λήξη τους και της διαδικασίας της επέκτασης της ισχύος των ΣΣΕ.   Στο πλαίσιο αυτό η ΓΣΕΕ έχει σημαντικό διαπραγματευτικό ρόλο προς όφελος των εργαζόμενων, καθώς μπορεί να συμμετέχει στις διαδικασίες υπογραφής κλαδικών ΣΣΕ, εφόσον κληθεί από την αρμόδια συνδικαλιστική οργάνωση, και έχει το δικαίωμα συνυπογραφής, ώστε οι όροι της κλαδικής ΣΣΕ να επεκταθούν στο σύνολο των εργαζομένων που καλύπτουν.

Τα κείμενα των ΣΣΕ αναρτώνται στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Εργασίας, όπως και στην ιστοσελίδα του ΟΜΕΔ, όπου επίσης διατίθενται και στοιχεία κωδικοποιήσεων των ΣΣΕ. Στην ιστοσελίδα του Κέντρου Πληροφόρησης Εργαζομένων και Ανέργων (ΚΕ.Π.Ε.Α.) της ΓΣΕΕ διατίθεται Αλφαβητικό Ευρετήριο  με πληροφορίες για το περιεχόμενο των ρυθμίσεων των όρων εργασίας σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, προκειμένου να διευκολυνθούν οι συνδικαλιστικές οργανώσεις στις συλλογικές διαπραγματεύσεις για τη βελτίωσή τους.